Aşılar ve İBH: Biyolojikler ve İmmünosupresyon Çevresinde Zamanlama Konusunda Rehberler Ne Diyor?

İnflamatuvar barsak hastalığını kontrol altına alan tedavilerin çoğu, bağışıklık sisteminin bir bölümünü yatıştırarak veya baskılayarak çalışır. Onları etkili kılan tam da budur; aşıların İBH bakımında bu kadar sık gündeme gelmesinin nedeni de aynı şeydir. Bağışıklık sistemi steroidler, tiyopurinler, biyolojikler ya da daha yeni hedefe yönelik ilaçlarla baskılandığında, beden belirli enfeksiyonlara karşı daha savunmasız olabilir ve bu enfeksiyonların bir kısmı aşıyla önlenebilir.

Çoğu kişi için asıl pratik soru hangi aşılar olduğu kadar, hatta daha çok, ne zaman sorusudur. Bu noktada başlıca rehberler alışılmadık biçimde tutarlıdır. Aşağıda ne söyledikleri sade bir dille özetlenmiştir ve zamanlamanın neden hepsinin ortak teması olduğu anlatılmaktadır.

Aşılar Neden İBH Bakımının Bir Parçası?

Avrupa Crohn ve Kolit Örgütü'nün (ECCO) İBH'de enfeksiyonlara ilişkin rehberi, bir kişinin aşı durumunun ideal olarak immünosupresif tedaviye başlamadan önce gözden geçirilip güncellenmesini önerir (ECCO Guidelines on the Prevention, Diagnosis and Management of Infections in IBD, Journal of Crohn's and Colitis, 2021). Aynı rehber, İBH tedavilerini bağışıklığı ne kadar güçlü baskıladıklarına göre sınıflandırır; çünkü belirli aşıların güvenle yapılıp yapılamayacağını belirleyen şey bu immünosupresyon derecesidir.

Başka bir deyişle, İBH'de aşılama herkese uyan tek bir liste değildir. Kişinin kullandığı belirli ilaca, bağışıklığı ne kadar baskıladığına ve daha önce neye karşı aşılandığına bağlıdır.

Zamanlama İlkesi: Mümkünse Tedaviden Önce

Rehberler arasında en çok tekrarlanan tek mesaj, aşıları erken halletmek, ideal olarak immünosupresif tedavi başlamadan önce ele almaktır. Bunun iki nedeni vardır.

Birincisi güvenliktir. Bazı aşılar bir virüs ya da bakterinin zayıflatılmış ama hâlâ canlı bir biçiminden yapılır ve bağışıklık sistemi baskılandığında endişe yaratan aşılar bunlardır.

İkincisi etkililiktir. Aşılar, bağışıklık sistemi tam kapasiteyle çalıştığında daha güçlü ve daha güvenilir bir yanıt oluşturma eğilimindedir; bu da tedavi sırasından çok tedaviden önce daha olasıdır.

İşte bu yüzden İBH tanısının konduğu an ya da yeni bir immünosupresan ilacın konuşulduğu randevu, çoğu zaman aşı durumunu güncellemek için en iyi fırsattır.

Canlı Aşılar: İmmünosupresyon Başladıktan Sonra Genellikle Kaçınılır

Canlı zayıflatılmış aşılar arasında kızamık-kabakulak-kızamıkçık (KKK), suçiçeği, sarıhumma, oral tifo ve burun spreyi şeklindeki canlı grip aşısı yer alır. Rehberler, halihazırda immünosupresif tedavi alan İBH hastaları için bu aşıları genellikle kontrendike kabul eder; çünkü bağışıklık sistemi normal biçimde yanıt veremezken zayıflatılmış canlı bir organizma kuramsal bir risk taşır (Canadian Association of Gastroenterology Clinical Practice Guideline for Immunizations in IBD, Part 1: Live Vaccines).

Canlı bir aşı gerçekten gerektiğinde öneri, bu aşıyı immünosupresyon başlamadan önce yapmak ve aşı ile tedavinin ilk dozu arasında bir aralık bırakmaktır. Örneğin ECCO, suçiçeği aşısı ile immünosupresyonun başlangıcı arasında en az üç haftalık bir aralık önerir. Tedavi öncesi pencerenin neden bu kadar önemli olduğunun en açık nedenlerinden biri budur.

İnaktif ve Rekombinan Aşılar: Uygulanması Güvenli Kabul Edilir

Canlı aşı temkinliliğinin güven verici karşılığı, geniş inaktif ve rekombinan aşı grubunun her immünosupresyon düzeyinde uygulanmasının güvenli kabul edilmesidir. Bunlar arasında grip, pnömokok, hepatit B, rekombinan herpes zoster (zona), HPV ve COVID-19 aşıları bulunur (Canadian Association of Gastroenterology Clinical Practice Guideline for Immunizations in IBD, Part 2: Inactivated Vaccines).

Anlaşılması gereken bir uyarı vardır. Bu aşılar kısmen baskılanmış bir bağışıklık sistemine yapıldığından, oluşturdukları yanıt tedavi almayan birine kıyasla daha zayıf olabilir. Yine de önerilirler; çünkü biraz azalmış bir koruma düzeyi, hiç korunmamış olmaktan çok daha iyidir ve bazı durumlarda bunu telafi etmek için zamanlama ya da doz sayısı ayarlanır.

Zona aşısı, rehberliğin nasıl geliştiğine iyi bir örnektir. 2025 Bağışıklama Uygulamaları Danışma Komitesi (ACIP) erişkin bağışıklama takvimi, 19 yaş ve üzeri bağışıklığı baskılanmış erişkinler için iki doz rekombinan zoster aşısı önerir ve immünosupresif veya biyolojik tedavi alan kişilere yapılacak aşıların, örneğin tedaviye başlamadan en az iki hafta önce gibi, bu tedaviye göre zamanlanmasının en uygunu olduğunu belirtir (ACIP Recommended Adult Immunization Schedule for Adults Aged 19 Years or Older, United States, 2025, MMWR). Daha eski canlı zona aşısından bağışıklığı baskılanmış hastalarda kaçınılır; daha yeni rekombinan biçim canlı değildir, bu yüzden kullanılabilir.

Hepatit B ve Birkaç Özel Kontrol

Rehberler ayrıca hepatit B'yi özel olarak öne çıkarır. ECCO, bir kişinin hepatit B durumunun test edilmesini ve halihazırda bağışık olmayanların aşılanmasını önerir; çünkü hepatit B'nin yeniden etkinleşmesi bazı İBH tedavileriyle bilinen bir risktir. Aynı şekilde seronegatif hastalar için hepatit A aşısı önerilir. Bunlar, bir bakım ekibinin tedaviye başlamadan önceki hazırlığa ekleyebileceği türden kontrollerdir.

Bunun Pratikteki Anlamı

İBH ile yaşıyorsanız işe yarar çıkarımlar basittir. Aşılama, sonradan akla gelen bir şey değil, bakımınızın olağan ve planlı bir parçasıdır. Bunu halletmek için en iyi zaman erken dönemdir, immünosupresif tedavi başlamadan önce, özellikle de herhangi bir canlı aşı için. Tedaviye başladıktan sonra inaktif ve rekombinan aşılar, etkileri biraz azalmış olsa bile yapılmaya devam edilebilir ve önerilir.

Tüm bunların yerini tutmayan tek şey, durumunuzu bilen kişilerle yapılan bir konuşmadır. Doğru aşı listesi ve doğru zamanlama, kullandığınız belirli ilaca, immünosupresyon derecenize ve aşı geçmişinize bağlıdır. Bir biyolojik ya da başka bir immünosupresif tedaviye başlamak üzereyseniz, bu kararın verildiği randevu şunu sormak için doğal bir andır: "Peki ya aşılarım, başlamadan önce yapmamız gereken bir şey var mı?"